INTERNATIONAL ASSOCIATION OF ART CRITICS GREEK SECTION

Home page

DOSSIER AICA HELLAS

ΛΙΖΗ ΚΑΛΛΙΓΑ

Λίζη Καλλιγά

Στο Ξενία της Άνδρου 2001- 2012

(Ένα αρχείο ανοίγει)

Ινστιτούτο Σύγχρονης Ελληνικής Τέχνης (iset)

8 Νοεμβρίου 2012 – 12 Ιανουαρίου 2013

Επιμέλεια έκθεσης: Ευγενία Αλεξάκη

 

Η ίδια η ζωή, είναι οργανωμένη σε αρχεία που αποθηκεύονται στα γονίδια, και η επιβίωση, βασίζεται στη μετάδοση αρχείων από πληροφορίες που αποθηκεύονται στον εγκέφαλο. «Ο Άνθρωπος, είναι το μόνο γνωστό είδος στον πλανήτη» είχε πει ο Αμερικανός αστρονόμος και συγγραφέας Carl Sagan (1934-1996) «που έχει εφεύρει ένα είδος κοινόχρηστης μνήμης, η οποία δεν αποθηκεύεται ούτε στα γονίδια ούτε στον εγκέφαλό του, αλλά σε έναν χώρο που ονομάζεται βιβλιοθήκη». Βιβλιοθήκες ήταν τα πρώτα αρχεία, και αποτελούνταν από επίσημα έγγραφα που αρχειοθετούνταν συστηματικά στην κατοικία του Άρχοντα,1 μια συνήθεια που ανιχνεύεται από την 3η-2η χιλιετία π.Χ. στην Ελλάδα, την Κίνα, και την Αίγυπτο.2

 

Η Λίζη Καλλιγά, όπως επεξηγεί στον υπότιτλο της δουλειάς που παρουσιάζει στο ΙΣΕΤ, ανοίγει το αρχείο με θέμα το ξενοδοχείο Ξενία «Τρίτων» της Άνδρου, με υλικό που συγκέντρωνε από το 2000 έως το 2011. Το «Τρίτων» ας σημειωθεί, είχε εγκαταλειφθεί το 1999, σχεδόν έτσι όπως ήταν την τελευταία ημέρα της λειτουργίας του. Δυο χρόνια μετά την Μετοίκηση (2010),3 η Καλλιγά επιλέγει ν’ ανοίξει το αρχείο Ξενία της Άνδρου σ’ έναν χώρο όπως το ΙΣΕΤ, κατεξοχήν αφιερωμένο στη συγκέντρωση, ταξινόμηση, ψηφιοποίηση και αξιοποίηση του αρχειακού υλικού που αφορά στη σύγχρονη ελληνική τέχνη. Μπορεί ειδικά το «Τρίτων», να συνδέεται ιστορικά με διεθνή εκθεσιακά γεγονότα της σύγχρονης Ελλάδας, αλλά και τα σαράντα τέσσερα ξενοδοχεία Ξενία του ΕΟΤ που σχεδιάστηκαν και κατασκευάστηκαν από τον Άρη Κωνσταντινίδη (1913-1993) και την ομάδα του, στο διάστημα 1957-1967, αποτελούν κατά κοινή ομολογία, έργα αρχιτεκτονικής πολιτιστικής κληρονομιάς. Όμως, καθώς τα περισσότερα είναι σήμερα σε άθλια κατάσταση από την εγκατάλειψη, επείγει να διασωθεί ό,τι είναι δυνατόν σε μορφή αρχείου. Αν στη δεκαετία του 1930 η ελληνική διανόηση αγωνιούσε για τη διάσωση τής υπό εξαφάνιση αγροτικής παράδοσης, ήρθε ο καιρός να μας απασχολήσει –επειγόντως– η νεότερη αστική αρχιτεκτονική μας κληρονομιά.

 

Στην έκθεση στο ΙΣΕΤ, η ανάγνωση του αρχείου Στο Ξενία της Άνδρου, ολοκληρώνεται σε δύο διαδρομές-προσεγγίσεις:

 

1) Το Αρχείο στην επιτραπέζια βιτρίνα

Περιλαμβάνει σχέδια, φωτογραφίες, και αποδελτιώσεις από τον Τύπο, όπου καταγράφεται λεπτομερώς η ιστορία του Ξενία «Τρίτων» της Άνδρου, από τη σύλληψη της ιδέας, μέχρι την εγκατάλειψή του. Επίσης, περιλαμβάνονται δείγματα από τα υλικά που χρησιμοποιήθηκαν για την κατασκευή και τη διακόσμηση του ξενοδοχείου, όπως υφάσματα, μάρμαρα, και αποτοιχισμένα χρώματα που επιλέχθηκαν κατά καιρούς για τα δωμάτια και τους κοινόχρηστους χώρους.

 

Ο τρόπος συγκέντρωσης του υλικού, παραπέμπει στη μέθοδο αρχαιολόγου-ιστορικού που σκάβει στα ερείπια, κι επιλέγει τα ευρήματα που θα τον βοηθήσουν να ανασυγκροτήσει την αρχική εικόνα. Το επιτραπέζιο αρχείο, είναι κατά κάποιον τρόπο ένα παιχνίδι αντιστροφής του Χρόνου, αφού η Λίζη Καλλιγά, υπήρξε αυτόπτης μάρτυρας της περιόδου που το «Τρίτων» γέμιζε στις αρχές του καλοκαιριού, από τη μεγάλη παρέα των εικαστικών της Αθήνας, οι οποίοι κατέφθαναν με τις βαλίτσες και τα καλοκαιρινά τους καπέλα για τα εγκαίνια της ετήσιας έκθεσης του Μουσείου Γουλανδρή. Σπουδαίες διεθνείς εκθέσεις, σπουδαίοι πνευματικοί άνθρωποι που συγκεντρώνονταν για το Σαββατοκύριακο στην Άνδρο. Οι καλές εκθέσεις συνεχίζονται παρά την κρίση, πάντα με την επιμέλεια του Κυριάκου Κουτσομάλλη, αλλά το «Τρίτων», όπως πολλά από τα σαράντα τέσσερα Ξενία που σχεδίασε η ομάδα του Άρη Κωνσταντινίδη, παραδόθηκαν από το 1999 στην ερήμωση, ακολουθώντας κατά βήμα την οικονομική πορεία της Ελλάδας.

 

2) Η έκθεση με τις φωτογραφίες και τα video ντοκουμέντα

Στιγμιότυπα από μια Πομπηϊα σε εξέλιξη, με φόντο τη Μεσόγειο. Αυτή ήταν η άμεση αίσθηση που είχα, περιδιαβαίνοντας το καλλιτεχνικό φωτογραφικό υλικό της έκθεσης: στην είσοδο, όπως τη θυμάμαι, οι αφίσες στη θέση τους, αλλά το διακοσμητικό φυτό έχει ξεραθεί, οι κουρτίνες μισοκρέμονται από τις κορνίζες τους και από τα περισσότερα έπιπλα έχουν φύγει τα μαξιλάρια και τα ξύλα, σαν από ένα πολύ δυνατό ξαφνικό κύμα αέρα που κράτησε δευτερόλεπτα. Κι όλα αυτά, στο εσωτερικό ενός χώρου με μεγάλα ανοίγματα για να μπαίνει το μπλε της θάλασσας και το φως. Στα δωμάτια, τα τιρκουάζ τηλέφωνα συνδεδεμένα, και μερικά απ’ αυτά στη θέση τους ακόμα, πάνω στο σεμεδάκι του κομοδίνου, άλλα στο πάτωμα ή στο κρεβάτι που λείπει το στρώμα, ή τα σεντόνια μόνο. Παντού, λείπουν οι άνθρωποι, σα να έφυγαν τρέχοντας. Στην κουζίνα, τα ποτήρια στεγνώνουν ανάποδα στο πάσο. Χρωματικά παλίμψηστα και οι τοίχοι με τους πεσμένους σοβάδες, καταλήγουν τοιχογραφίες αφηρημένου εξπρεσιονισμού που φιλοτέχνησε η υγρασία, με «λουλακί, χοντροκόκκινο, ώχρα, γκρι, ροδί, μπλε». Η γεωμετρία του απογυμνωμένου σιδερένιου σκελετού, γράφει γοητευτικά πάνω στο μπλε του ουρανού και της θάλασσας, κι έτσι ο φακός της Καλλιγά, καταφέρνει να διασώσει την αξιοπρέπεια του ερειπίου, συνεπικουρούμενος κι από την αρχιτεκτονική ιδιοφυία του Κωνσταντινίδη. Δεν χρειάζεται φαντασία για ν’ ακούσω το γνωστό μόνιμο αέρα της Άνδρου να σφυρίζει ανάμεσα από το κομψό κουφάρι του «Τρίτωνα». Το βίντεο της Claire MacDonald, απαθανατίζει όσο επιτρέπουν οι τεχνικές συνθήκες, το ακουστικό τοπίο που μας ξυπνούσε και μας νανούριζε στα σεντόνια του Ξενία της Άνδρου, τα καλοκαίρια των εγκαινίων.

 

Ο μεσογειακός μοντερνισμός

Η περιγραφή των τριών επισκέψεών της Λίζης Καλλιγά στο Ξενία της Άνδρου, είναι η ρηματική καταγραφή της επέμβασης του Χρόνου, που καθώς απαθανατίζεται σταδιακά, καθιστά τα φωτογραφικά στιγμιότυπα του «Τρίτων» ένα παλίμψηστο σε εξέλιξη: πρώτη επίσκεψη το 2000, έναν χρόνο μετά την εγκατάλειψη, οι σκελετοί των επίπλων ανέγγιχτοι, το κέλυφος αντέχει, όλα δείχνουν σχεδόν όπως όταν λειτουργούσε. Στα έξι-επτά χρόνια που ακολουθούν, είναι καταλυτική η καταστροφή και η ερήμωση. Θλιβερό ερείπιο ο «Τρίτων» στη δεύτερη επίσκεψη το 2008, πεσμένοι σοβάδες, αγνώριστος ο χώρος, λεηλατημένος, άδεια πλαστικά μπουκάλια –προφανώς κάποιοι βρήκαν προσωρινό καταφύγιο. Στις φωτογραφίες της τελευταίας επίσκεψης τον Ιούλιο του 2012, το «Τρίτων» ελευθερώνεται από την ταυτότητά του. Γίνεται καθαρή γεωμετρία, δοκοί πάνω στο μπλε της Μεσογείου.

 

Στάθηκα σκεπτική στο σημείο του καταλόγου όπου η Καλλιγά περιγράφει με ενθουσιασμό, την τελευταία της επίσκεψη: «Όλο το κτίριο βρισκόταν ορθάνοιχτο στη Φύση, στον ήχο των κυμάτων, στο φύσημα του αέρα, στο μπλε του ουρανού και της θάλασσας. Όλα ελεύθερα, σα να ήμασταν κάτω από μια μεγάλη τέντα ή υπόστεγο, έτσι ακριβώς όπως οραματιζόταν ο Άρης Κωνσταντινίδης την Αρχιτεκτονική του. Μέσα σ’ αυτό το ανοιχτό υπόστεγο και με τα λίγα δομικά στοιχεία-τοίχους που το αποτελούσαν αποκαλύφθηκε στα μάτια μου τι εννοούσε όταν έλεγε ότι είχε εμπνευστεί από τις παράγκες πλάϊ στη θάλασσα».

 

Πράγματι, βρήκα σε άρθρο της Lindsay Harris στην Oxford Journal,4 στα πλαίσια της παρουσίασης της ανθολογίας των Jean-Francois Lejeune και Michelangelo Sabatino την ανάλυση του μεσογειακού μοντερνισμού: […] «όρο που χρησιμοποιούν οι συγγραφείς για να περιγράψουν τη μοντέρνα αρχιτεκτονική που αντλεί έμπνευση από τις κατοικίες των αγροτών της Μεσογείου, με την απλή φόρμα, και τη δομική λογική που ανταποκρίνεται στο τοπικό κλίμα και την κουλτούρα, για την επίτευξη πραγματισμού και ποίησης στον τρόπο δόμησης. Προσδιορίζονται τεκτονικά χαρακτηριστικά που είναι κοινά στην Αλγερία, Γαλλία, Ελλάδα, Ιταλία, Ισπανία, Τουρκία –επίπεδες στέγες, εξωτερικές σκάλες, απλές προσόψεις– και κοινές ιδιότητες: απλότητα, αρμονία, και μαθηματική σκέψη».5

 

Σε άλλη παράγραφο, η συγγραφέας του άρθρου, τονίζει πως οι μοντερνιστές αρχιτέκτονες που ζουν στη Μεσόγειο, ανταποκρίνονται στις ιδιότητες της περιοχής, που είναι η «απλότητα, αρμονία, και μια ισορροπία Ευκλείδειων, αρχαϊκών και αρχέγονων όγκων». Φυσικά, τα συμπεράσματά της, προκύπτουν από το ίδιο το βιβλίο Modern Architecture and the Mediterranean, όπου οι θέσεις των συγγραφέων συγκλίνουν στο ότι αποτελεί ξεχωριστό κεφάλαιο στην αρχιτεκτονική ο μεσογειακός μοντερνισμός, με τις ρίζες του στην αρχιτεκτονική παράδοση της Μεσογείου, και με εκφραστές του στον Νότο τους Josep Coderch, Sedad Eldem, Aris Konstantinidis, Le Corbusier, Adalberto Libera, Dimitris Pikionis, Fernand Pouillon, και Josep Lluis Sert.

«Κάποτε υπήρξαμε μοντέρνοι» ήταν ο τίτλος αφιερώματος στα Ξενία, που περιλαμβάνεται στις αποδελτιώσεις του αρχείου που άνοιξε η Καλλιγά. Η μοντέρνα αρχιτεκτονική6 γενικά, συνδέεται με τη Δύση. Ο ίδιος ο μοντερνισμός όπως είναι φυσικό, συνδέεται με τη Δύση και τη Βιομηχανική Επανάσταση. Εδώ είναι το παράδοξο: Τα Ξενία ειδικά, εξαιρετικά δείγματα μοντέρνας αρχιτεκτονικής στην Ελλάδα, αποτελούν υβρίδια παραδοσιακής και μοντέρνας πολιτιστικής κληρονομιάς. Και η επαπειλούμενη με εξαφάνιση αρχιτεκτονική μας κληρονομιά από τα Ξενία που σχεδίασε ο Άρης Κωνσταντινίδης –κέλυφος και εσωτερικό–αποτελείται από μοναδικά δείγματα μεσογειακού μοντερνισμού, και μάλιστα μελετημένα το καθένα για τον συγκεκριμένο χώρο, τοπίο, παράδοση.

 

Από τις καλύβες δίπλα στη θάλασσα, το όραμα και τα πρότυπα Ξενία. Μετά, η εγκατάλειψη και οι φήμες. Κρίση. «Δει δη χρημάτων». Μοναδικό εξαγώγιμο προϊόν αυτής της χώρας, ο τουρισμός. Αλλά, κανείς δεν ξέρει αν τελειώσανε τα οράματα ή το φιλότιμο. Μπορεί ο σύγχρονος Κωνσταντινίδης αν δεν έφευγε για Αυστραλία, καθώς δε θάφτανε ούτε μέχρι τον προθάλαμο των αρμοδίων με τα σχέδιά του, να έπιανε δουλειά ως delivery.

 

Άννα Χατζηγιαννάκη