INTERNATIONAL ASSOCIATION OF ART CRITICS GREEK SECTION

Home page

DOSSIER AICA HELLAS

FROM DEATH TO DEATH

Όψη εγκατάστασης με Sarah Lucas, Bunny Gets Snookered #10, 1997 και Balthus, Le Lever (Getting Up), 1955, Συλλογή Δ. Δασκαλόπουλου
Helen Chadwick, Piss Flowers 1-12, 1991, Συλλογή Δ. Δασκαλόπουλου
Ernesto Neto, It happens when the body is anatomy of time, 2000, Συλλογή Δ. Δασκαλόπουλου

From Death to Death and Other Small Tales

Masterpieces from the Scottish National Gallery of Modern Art and the D. Daskalopoulos Collection

Εθνική Πινακοθήκη Μοντέρνας Τέχνης της Σκωτίας, Εδιμβούργο

15 Δεκεμβρίου 2012 – 8 Σεπτεμβρίου 2013

 

Οι διαφορετικές αναγνώσεις που μπορεί να αποκτήσει ένα έργο τέχνης ανάλογα με το εκθεσιακό πλαίσιο στο οποίο παρουσιάζεται είναι ίσως μία από τις μεγαλύτερες προκλήσεις ενός επιμελητή. Για έναν ιδιώτη συλλέκτη τέχνης όπως ο Δημήτρης Δασκαλόπουλος, το να βλέπει έργα της συλλογής του να «αλλάζουν» και να «φωτίζονται» όταν εντάσσονται σε μία άλλη κάθε φορά θεματική, είναι εξάλλου ένα ζητούμενο που καλλιεργεί ακόμα περισσότερο τη ματιά του συλλέκτη και την κατανόηση της συλλογής του.

 

Η έκθεση «From Death to Death and other Small Tales», η τρίτη κατά σειρά παρουσίαση μέρους της συλλογής του Δημήτρη Δασκαλόπουλου, αυτή τη φορά στην Εθνική Πινακοθήκη Μοντέρνας Τέχνης της Σκωτίας (SNGMA) στο Εδιμβούργο (προηγήθηκαν διαφορετικές εκθέσεις στην Whitechapel του Λονδίνου και στο Μουσείο Γκούγκενχαιμ στο Μπιλμπάο) επιχειρεί να τοποθετήσει έργα επιλεγμένα από την ιδιωτική αυτή συλλογή, σ’ ένα ιστορικό πλαίσιο με επίκεντρο τον σουρεαλισμό. Παρουσιάζει δηλαδή έργα από την συλλογή Δασκαλόπουλου σε συνομιλία με έργα της συλλογής του μουσείου, τα περισσότερα με αναφορά τον σουρεαλισμό. Έργα των Picasso, Magritte, Dali, Delvaux, Balthus, Miro, Otto Dix, Jean Arp και Gunter Brus, μεταξύ άλλων βρίσκονται ανάμεσά τους.

 

Ταυτόχρονα η έκθεση έχει και μία θεματική που περιστρέφεται γύρω από το σώμα, το εύθραυστο, τη θνητότητα αλλά και τη δύναμη της ζωής, το «σώμα ως κέλυφος υπαρξιακού, ιδεολογικού και κοινωνικού προβληματισμού». Τον σωματο-κεντρικό χαρακτήρα της συλλογής Δασκαλόπουλου, επισημαίνει στο κείμενό του που βρίσκεται στον κατάλογο της έκθεσης ο Richard Flood, επιμελητής του New Museum of Contemporary Art της Νέας Υόρκης. Όπως έχει υπογραμμιστεί και σε άλλες εκθέσεις της συλλογής, ιδωμένη με την ευρύτερη σημασία της, η θεματική αυτή απορρέει από το ενδιαφέρον του συλλέκτη για την ανθρώπινη συνθήκη. Η παρουσία έργων του Beuys αποκτά εδώ συμβολικό χαρακτήρα καθώς αντανακλά την ενασχόληση με τη θνητότητα και την πίστη σε μία πνευματικότητα. Ο τίτλος της έκθεσης είναι εξάλλου δανεισμένος από έργο του καλλιτέχνη, ένα πολλαπλό σε μορφή βιβλίου εμπνευσμένο από το ομότιτλο κείμενο του νέο-συμβολιστή, Aυστριακού συγγραφέα Richard Schaukal.

 

Η έκθεση γεννά ποικίλα ερωτήματα στον θεατή: Σε ποιον βαθμό μπορεί να μεταβληθεί το νόημα ενός έργου τέχνης ανάλογα με το εκθεσιακό πλαίσιο στο οποίο παρουσιάζεται; Υπάρχει ένας νοηματικός πυρήνας σε κάθε έργο που παραμένει αναλλοίωτο; Πόσο σχετικές μπορεί να είναι οι ερμηνείες που αποδίδει κανείς σε ένα έργο; Πόσο «ασφαλείς» μπορεί να είναι οι συνδέσεις της σύγχρονης τέχνης με ιστορικά κινήματα και κατά πόσον μία επιμελητική πρόταση αποτελεί μία νοηματική κατασκευή;

 

Σε κάθε περίπτωση πάντως η συνεύρεση έργων του σουρεαλισμού ή και άλλων έργων που εκπροσωπούν εμβληματικές στιγμές στην πρωτοπορία του 20ού αιώνα με σύγχρονα έργα καλλιτεχνών όπως οι William Kentridge, Marina Abramovic, Robert Gober, Ana Mendieta, Bruce Nauman και Mona Hatoum υφαίνει μία διαδρομή της τέχνης μέσα στον χρόνο, φέρνει το παρελθόν στο παρόν, βοηθά στο να δει κανείς παλαιότερα έργα υπό μία σύγχρονη ματιά και προσφέρει μία αίσθηση συνέχειας αλλά και σύνθετων αλληλοεπιδράσεων.

 

Ένα εύλογο ερώτημα που μπορεί να έχει ο θεατής, το γιατί δηλαδή ο σουρεαλισμός μπορεί να έχει μία επικαιρότητα, απαντάται πλαγίως στα κείμενα των επιμελητών. Στο κείμενο του καταλόγου, ο Keith Hartley, επιμελητής της έκθεσης και επικεφαλής επιμελητής του SNGMA, υφαίνει μία ιστορική διαδρομή από τη μεταπολεμική τέχνη μέχρι σήμερα και στέκει σε κινήματα που επηρεάστηκαν από τον σουρεαλισμό ευθέως, όπως το νέο-νταντά ή το φλούξους. Ταυτόχρονα αναφέρει την επίδρασης της ψυχανάλυσης και της σεξουαλικής απελευθέρωσης, την αμφισβήτηση στην τέχνη τόσο ως προς την φόρμα όσο και ως προς το περιεχόμενο ή τις απόψεις θεωρητικών όπως η Rosalind Krauss, η Julia Kristeva ή ο Hal Foster ως τις συνθήκες εκείνες μέσα στις οποίες από το 1960 και έπειτα ανθεί μία τέχνη στην οποία το σώμα –κυρίως με τον τρόπο που χρησιμοποιήθηκε από τον σουρεαλισμό– είναι κυρίαρχο. Στο δικό της κείμενο η Lucy Askew (συνεπιμελήτρια της έκθεσης) εύστοχα παρατηρεί ότι το σώμα είναι συνυφασμένο με το θέμα της ταυτότητας που είναι κεντρικό στην σύγχρονη τέχνη.

 

Ο Hartley αναφέρει μεταξύ άλλων και την τεράστια επίδραση που είχε ο Duchamp στους σύγχρονους καλλιτέχνες που ασχολήθηκαν με τη σωματικότητα. Τα έργα του Duchamp, ο ουρητήρας «Fountain» και το «Boite en Valise», ένα από τα πιο δυνατά έργα της έκθεσης, λειτουργούν ως σημείο αναφοράς. Θα μπορούσε κανείς να επιχειρήσει μία σύνδεση ανάμεσα στο πρώτο και την εντυπωσιακή εγκατάσταση του Robert Gober στην οποία ένα δωμάτιο ντύνεται με μία μαύρη «ταπετσαρία» που απεικονίζει άσπρα σχέδια φαλλικών συμβόλων – τα ανοίγματα στους τοίχους θυμίζουν σιφώνια και έχουν την αμφιλέγομενη σημασία που μπορεί να έχει και ο ουρητήρας του Duchamp. Ένα άλλο έργο του Gober, το «X Rib», ένα παραμορφωμένο ξύλινο παιδικό κρεβάτι, εκτίθεται σε διάλογο με έναν πίνακα του Max Ernst που αναφέρεται στο Οιδιπόδειο σύμπλεγμα – πρόκειται για έναν από τους πιο εύστοχους συνδυασμούς της έκθεσης.

 

Ένα χαρακτηριστικό της έκθεσης είναι το γεγονός ότι πολλά από τα έργα που περιέχει προσπαθούν να μεταδώσουν αυτή τη σωματικότητα ως αίσθηση. Χαρακτηριστική είναι η εγκατάσταση από τούλι και κανέλα του Ernesto Neto, ένα προστατευτικό περιβάλλον που θυμίζει σπηλιά ή σχηματισμούς που μοιάζουν με τα άκρα ενός ελέφαντα, οι οργανικές μορφές στην εγκατάσταση της Helen Chadwick, την οποία μάλιστα η καλλιτέχνης έφτιαξε χρησιμοποιώντας σωματικά υγρά, το γλυπτό από νάιλον ύφασμα της Sarah Lucas, που θυμίζει αναδιπλωμένο σώμα αλλά ταυτόχρονα παραπέμπει στην μοντέρνα τέχνη, ή η σύνθεση έργων της Kiki Smith που θυμίζει διαμελισμένα σώματα. Το ίδιο ισχύει και για την επιτοίχια σύνθεση από τσόχα του Joseph Beuys, καθώς επίσης για τα έργα των δύο Ελλήνων καλλιτεχνών που εκπροσωπούνται στην έκθεση, του Στάθη Λογοθέτη, όπου η έννοια του τραύματος είναι παρούσα, και του Βλάσση Κανιάρη. Σωματικότητα υπάρχει ακόμα και στα σχέδια του David Hammons που βρίσκονται ανάμεσα στα πιο αισθαντικά της έκθεσης.

 

Αν και η φωτογραφία κούκλας, έργο του Hans Bellmer και η κούκλα από κουρέλια του Mike Kelley σχετίζονται και οι δύο με την έννοια του ανοίκειου, οι αναφορές στην αμερικανική κουλτούρα που έχει το έργο του Kelley δεν υπογραμμίζονται.

 

Διαλείμματα ανάμεσα στα μεγάλα έργα αλλά πάντως εξίσου έντονα είναι η σειρά σχεδίων των Dieter Roth, και οι εκτυπώσεις σχεδίων των Louise Bourgeois και Tracey Emin. Σαν προσωπικό ημερολόγιο, τα έργα αυτά έχουν τη λεπταισθησία και την αφαιρετικότητα του σχεδίου.

 

Η βία για παράδειγμα στα έργα του Paul McCarthy, το χιούμορ, η σεξουαλικότητα για παράδειγμα στα έργα της Sarah Lucas, η έννοια της μεταμόρφωσης και της θεατρικότητας στην προβολή των ταινιών «Cremaster Cycle» του Matthew Barney –ένα από τα πιο σύνθετα έργα-βιντεοεγκατάσταση της έκθεσης– αλλά και η αισθαντικότητα εναλλάσονται δημιουργώντας ρυθμό και ποικιλία στην έκθεση. Ενδεχομένως τα ίδια έργα μέσα σ’ ένα διαφορετικό νοηματικό πλαίσιο να λειτουργούσαν εντελώς διαφορετικά. Αυτή η διαφορετική ερμηνεία που μπορεί να αποκτήσει ένα έργο τέχνης αντανακλά από τη μία την πολυπλοκότητά της, από την άλλη όμως μπορεί να αποπροσανατολίσει ως προς το συγκεκριμένο ύφος που το έργο κάποιου καλλιτέχνη οφείλει να έχει.

 

Σε κάθε περίπτωση πάντως, η συγκεκριμένη έκθεση εκφράζει ένα νήμα που διατρέχει τη συλλογή Δασκαλόπουλου και το οποίο έχει σχέση με τη σωματικότητα και την ανθρώπινη συνθήκη. Παρακινεί τον θεατή να δει την τέχνη μέσα από τις αισθήσεις και τη μνήμη και όχι μόνο μέσα από τη διανόηση και να αναλογιστεί πάνω σε πρωταρχικά ζητήματα της ανθρώπινης ύπαρξης.

 

Αλεξάνδρα Κοροξενίδη