INTERNATIONAL ASSOCIATION OF ART CRITICS GREEK SECTION

Home page

ΤΕΧΝΗ ΚΑΙ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ

COSTA NAVARINO, Σεπτέμβριος 2015 Ο νομπελίστας οικονομολόγος και καθηγητής του Princeton Paul Krugman, ο Jeff Koons και μία πλειάδα διακεκριμένων ομιλητών συμμετείχαν στο Φόρουμ με θέμα Δημοκρατία και Τέχνη, το οποίο έλαβε χώρα στις 12/9 στο Costa Navarino, υπό τη διοργάνωση του διεθνούς τμήματος των New York Times. Η φετινή πρώτη συζήτηση στους χώρους του Costa Navarino λειτούργησε ως προοίμιο για το 3o Athens Democracy Forum στο Μουσείο της Ακρόπολης, υπό την αιγίδα του Ταμείου των Ηνωμένων Εθνών για τη Δημοκρατία, το οποίο έρχεται να γιορτάσει την Παγκόσμια Ημέρα της Δημοκρατίας, με εορτασμούς κάθε Σεπτέμβριο στη Στοά του Αττάλου της Αρχαίας Αγοράς της Αθήνας, στην ιστορική κοιτίδα της δημοκρατίας. Η απόφαση η σημαντική αυτή συζήτηση να λάβει χώρα στο Costa Navarino δεν ήταν τυχαία καθώς το διεθνούς φήμης resort, αν και σχετικά νεοσύστατο, εντούτοις παρουσιάζει δυναμική παρουσία στο χώρο των τεχνών και των επιστημών (σημειωτέον, λίγες μέρες αργότερα τελέσθηκε εκεί το συνέδριο των 7 Σοφών, με συμμετέχοντες τους σημαντικότερους αστροφυσικούς παγκοσμίως), ενώ κατέχει μία αξιοσημείωτη συλλογή έργων σύγχρονης τέχνης, αλλά και σπάνιων ντοκουμέντων της πρόσφατης ιστορίας. Το Navarino Dunes λειτουργεί ως ζωογόνος δύναμη για όλο το γεωγραφικό εύρος της δυτικής Μεσσηνίας, εντάσσοντας τη γύρω περιοχή σε ένα πολυεπίπεδο αναπτυξιακό σχέδιο με σκοπό τη διεθνή ανάδειξή της ως τουριστικό αλλά και πολιτιστικό προορισμό, την ανάπτυξη περιβαλλοντικής πολιτικής σε συνεργασία με επιστημονικά ιδρύματα, την προβολή της γηγενούς ιστορίας, την ανάπτυξη και αειφορία της τοπικής γεωργικής παραγωγής, την αισθητική αναβάθμιση του τοπίου με έμφαση στη φυσική βιοποικιλότητα και στην παραδοσιακή αρχιτεκτονική μέσα από νέες βιοκλιματικές μεθόδους, και βεβαίως τη δημιουργία νέων θέσεων εργασίας σε εποχές υψηλής ανεργίας. Όλα τα παραπάνω, μαζί με μία πλειάδα παράλληλων δραστηριοτήτων, αποτέλεσαν πυρήνα έλξης για τους συνέδρους, που δεν έπαψαν να εκθειάζουν την διαχρονική ομορφιά του τοπίου όπου άλλοτε ορθωνόταν το μεγαλοπρεπές παλάτι του Νέστορα, στον ιδιοκτήτη της Temes Αχιλλέα Κωνσταντακόπουλο και στον αντιπρόεδρο των Times Achilles Tsaltas. Η απογευματινή συνάθροιση στους κατάφυτους εξωτερικούς χώρους δημιούργησε αβίαστα μία περιρρέουσα Πουσενική “et in Arcadia/Messinia ego” ατμόσφαιρα και έθεσε αναπόφευκτα το ερώτημα της καλλιτεχνικής έμπνευσης- τελικά η τέχνη ευδοκιμεί σε ήρεμα περιβάλλοντα ή σε δύσκολους καιρούς όπως αυτοί που διανύουμε? Κατ’ αρχήν για τον Krugman κάθε είδους τυραννία είναι καταστροφική για την καλλιτεχνική δημιουργία καθώς, εκτός του ότι δεν αποτελεί προτεραιότητα, η τέχνη που δημιουργείται στα απολυταρχικά καθεστώτα είναι κατά κανόνα δίχως προκλήσεις, ιδιαιτέρως κακή και συνήθως αρκετά κιτς. Το πρόβλημα έγκειται στο ότι όταν η δύναμη είναι ανασφαλής η τέχνη δεν είναι ελεύθερη. Είναι λοιπόν η Τέχνη απαραίτητη για να υπάρχει Δημοκρατία και το αντίθετο? Η ζωή σύμφωνα με τον διακεκριμένο οικονομολόγο δεν είναι ένα έργο ηθικής, όπως και κάποιες φορές η ανάγκη για περισσότερο δεν είναι κακή. Το θέμα είναι τι είδους ελεύθερη τέχνη ζητάμε από την κοινωνία. Η κοινωνία δεν είναι ηθική, το καλό δεν βγάζει καλό απαραίτητα, τα πράγματα είναι πιο πολύπλοκα, όπως η ίδια η οικονομία, όπου πολλές φορές το καλό της κοινωνίας υπερβαίνει το ατομικό καλό. Μία θετική προαίρεση και μόνο δεν είναι πάντα το καλύτερο. Και το πιο χρήσιμο για την κοινωνία δεν σημαίνει το πιο θετικό για τον άνθρωπο. Η απληστία όμως σταματά όταν έρχεται η ώρα της επιλογής. Και στη δημοκρατία υπάρχει αυτή η επιλογή, μεταξύ του καλού και του κακού, του ωραίου και του άσχημου. Δεν μπορούμε να πούμε ότι η τέχνη προμοτάρει τη δημοκρατία ή το αντίθετο. Σίγουρα θα συναντήσουμε ανισότητα στην οικονομική ανάπτυξη. Μπορεί όμως να συμβεί το δεύτερο χωρίς να μεγαλώνει το πρώτο. Ένα μεγάλο Όχι στην υπέρμετρη απληστία πάντως. Οι Δημοκρατικές κοινωνίες κάνουν καλό στην τέχνη αλλά κάνουν και το αντίθετο. Για παράδειγμα, ο ‘πατρογονικός’ καπιταλισμός, κατά την εποχή της Γαλλικής belle époque δεν προωθούσε πολύ την ισότητα αλλά όμως εκεί υπήρχε πολύ και καλή τέχνη. Ταυτόχρονα η ισότητα δεν καταστρέφει την οικονομική ανάπτυξη. Κι αν η κοινωνική δικαιοσύνη είναι μέρος της τέχνης, μία από τις πολυτέλειες της τέχνης είναι ότι δεν είναι απαραίτητο ο καλλιτέχνης να υπηρετεί μία πολιτική ατζέντα. Ο Serge Schmemann, μέλος της εκδοτικής ομάδας των New York Times ρωτά τον Jeff Koons κατά πόσον η δημοκρατία παίζει κάποιο ρόλο για τη δουλειά του ως δημιουργού? Η τέχνη για τον Koons είναι σημαντική εφόσον μιλάει για τους ανθρώπους και εξασκεί τη σκέψη τους. Το αποτέλεσμα του έργου δεν έχει τόσο σημασία. Ο ίδιος είναι ευτυχής που μεγάλωσε μέσα στη δημοκρατία, ανδρώθηκε μέσα στην εκπαίδευσή της, και διάλεξε να ασχοληθεί με την τέχνη γιατί διαμέσου αυτής, ή μάλλον υιοθετώντας μία διατομεϊκή προσέγγιση που εμπεριέκλειε φιλοσοφικές και κοινωνιολογικές αναφορές και αναζητήσεις, αναγνώρισε παράλληλα και τη σχέση του με άλλους σημαντικούς καλλιτέχνες όπως πχ οι Manet, Duchamp, Picasso. Οι συμμετοχή σε ομάδες έχει μεγάλη σημασία για τον καλλιτέχνη, γιατί μέσω του συνεχούς διαλόγου αποκτάμε το χώρο μας στην κοινωνία. Η τέχνη κινδυνεύει να γίνει απλά ένα ντιζάιν, μία προπαγάνδα αλλά αυτό είναι κάτι άλλο, τελείως διαφορετικό από την ενστικτώδη- intuitive art, την τέχνη που μιλά για το πανανθρώπινο και ανασύρει από μέσα το δυναμικό μας. Όπως όταν τοποθετήθηκε το έργο Τουλίπες στον περίβολο της Αμερικανικής Πρεσβείας στο Πεκίνο και έτυχε ευρείας αποδοχής από το κοινό. Η Δημόσια Τέχνη είναι πάντα ανοιχτή στο διάλογο. Προϋπόθεση φυσικά είναι η αυτογνωσία και το να παραδέχεσαι τις ευθύνες σου. Η δημοσιογράφος Αλεξάνδρα Πασχαλίδου, έχοντας προσφάτως ανακηρυχθεί Ευρωπαίος της Χρονιάς από το Ευρωπαϊκό Κίνημα της Σουηδίας, και μία εκ των συντονιστών της συζήτησης, ρωτά τον Koons κατά πόσο η-οικονομικά απλησίαστη- τέχνη του φτάνει άλλους πέρα από τους πλούσιους συλλέκτες? Για τον καλλιτέχνη, η τέχνη συμβαίνει όχι στο αντικείμενο αλλά στο θεατή, στην εμπειρία του. Το art market έπεται. Εξάλλου η εμπειρία της τέχνης σήμερα έχει διευρυνθεί, είναι πιο προσιτή και λόγω των νέων μέσων, και της προβολής που δέχεται. Μπορεί να γίνει κοινό κτήμα όλων μέσα από περιοδικές εκθέσεις μουσείων και βιβλιοθήκες ηλεκτρονικές και μη, από αφίσες και πολλαπλά, από την τηλεόραση και το ιντερνέτ. Το να έχεις μία συλλογή είναι εξάλλου πολύ δύσκολο να τη συντηρήσεις. Εδώ όμως η Valerie Plame, πρώην μυστική επιχειρησιακή πράκτορας της CIA, επεσήμανε ότι παρόλο που αυτή η προβολή είναι καλή, όσοι δεν έχουν παχυλά πορτοφόλια δεν θα δουν ποτέ κάποια αληθινά αριστουργήματα ‘ζωντανά’. Ο Krugman, από την άλλη, δηλώνοντας μεγαλύτερος φαν της indie μουσικής από τις εικαστικές τέχνες, ανέφερε ότι ναι μεν οι ιλιγγιώδεις τιμές της τέχνης μας εντυπωσιάζουν, αλλά αυτή δεν είναι όλη η τέχνη που παράγεται. Υπάρχει μία σταθερότητα όπως και στη μουσική. Η τεχνολογία βοηθά τη μουσική, όπως και την τέχνη, την κάνει πιο δημοκρατική, όπως όταν παρακολουθούμε ζωντανά μία συναυλία από το δέκτη μας ή το Smartphone μας. Είναι όμως η τέχνη στρατηγικής σημασίας για τις διεθνείς σχέσεις και πότε γίνεται διαχρονική? Η ελευθερία της έκφρασης ισχύει και έξω από το ιστορικό πλαίσιο- μην ξεχνάμε ότι η Αναγέννηση, παρήγαγε μεν τέχνη ‘προπαγάνδας’, δεν έπαψε όμως να θεωρείται εκπληκτική μέχρι σήμερα. Όλη η τέχνη έχει πλαίσιο και την κοιτάμε αρχικά μέσα από αυτό, αυτή που αξίζει όμως μπορεί να επιβιώσει και να μεταφραστεί σε καινούριο πλαίσιο διαρκώς. Είναι το πώς αντιλαμβανόμαστε τον κόσμο κάθε φορά, καταλήγει ο νομπελίστας επιστήμονας. Ο διεθνής σύμβουλος σε cultural branding Florian Wupperfeld εύστοχα μας θυμίζει ότι στις δεκαετίες 40-50 οι μυστικές υπηρεσίες στην Αμερική ενίσχυαν τη δυτική και δη μια νέα Αμερικάνικη τέχνη έναντι σε εκείνη που παραγόταν από τα γνώριμα bêtes noire της εποχής, που δεν ήταν άλλα από καθεστώτα που φλέρταραν με τον κομμουνισμό, απορροφώντας ταυτόχρονα το εμιγκρέ καλλιτεχνικό στοιχείο που κατέφθανε στη χώρα. Η Valerie, έμπειρη στο να αποφεύγει καταστάσεις-παγίδες, χαριτολογώντας μας θύμισε ότι η ίδια ήταν αγέννητη τότε, συμφώνησε όμως ότι μέσω ενός φιλτραρίσματος όχι μόνο μέσα στην τέχνη αλλά γενικά στην καρδιά της κουλτούρας, και στα μήντια, κάποιες αρχές μπόρεσαν να περάσουν ιδανικά της διπλωματίας. Τώρα όμως τα πράγματα είναι πιο δύσκολα, ανέφερε με την πολύχρονη πείρα της σε εμπόλεμες ζώνες, η νυν συγγραφέας. Μία μέρα πριν το Φόρουμ ήταν η ημέρα μνήμης για τα θύματα της 9/11, ενώ η δημοκρατία σήμερα βρίσκεται σε κατάσταση πολιορκίας, με τον τρόμο της ISIS, την έλλειψη προγράμματος μεταναστευτικής πολιτικής, την οικονομική κρίση. Όπως όταν οι Ταλιμπάν υιοθετώντας μεσαιωνικές πρακτικές, κατέστρεφαν μουσεία στην πατρίδα τους σαν αντίδραση (που η ίδια χαρακτήρισε αναμενόμενη) στην αμερικάνικη εισβολή στο Ιράκ, έτσι και τώρα οι φονταμενταλιστές καταστρέφουν την Παλμύρα αποκόβοντας τον πολιτισμό από το παρελθόν του, όπως το κεφάλι από το υπόλοιπο σώμα. Ο Sir Richard Dearlove, με τα ομολογουμένως εντυπωσιακά διαπιστευτήρια ως πρώην αρχηγός της Βρετανικής Αντικατασκοπίας MI6, επιβεβαίωσε την καταστροφική δύναμη μιας πίστης χωρίς ηθικούς φραγμούς με μία αναφορά στο παρελθόν, λέγοντας ότι αυτό που γίνεται τώρα στην Παλμύρα γινόταν δυστυχώς και στο παρελθόν από πολλά αντιδραστικά και εικονοκλαστικά θρησκευτικά κινήματα, από κάποιους πρώτους Χριστιανούς, από τους εμπλεκόμενους στην Αγγλική Μεταρρύθμιση και πολλούς άλλους, που ασχημόνησαν τοιουτοτρόπως επάνω στην πολιτιστική μας κληρονομιά. Τώρα επάνω στην προβοκατόρικη ερώτηση εάν έπραξε τα ίδια κι ο Έλγιν, ο Dearlove θεωρεί ότι αυτός μάλλον ότι έκανε το έκανε από αγάπη και γνήσια ανάγκη για την προστασία τους... Πάντως η πεποίθηση ότι η τέχνη δεν έχει ένα σπίτι αλλά ανήκει σε όλους βρήκε σύμφωνους όλους τους συνομιλητές. Ο Krugman υπερθεμάτισε ότι το να θες να καταστρέψεις την παλιά τέχνη είναι το ίδιο με το να θες να απαγορεύεις τη σύγχρονη τέχνη, και αυτό ανήκει στην ίδια οπισθοδρομική κοσμοθεωρία, γι’ αυτό οι ασφαλείς κοινωνίες αισθάνονται ασφαλείς και με την τέχνη τους. Απλά κάποιες πολιτικές και ιδέες είναι ασύμβατες με τη τέχνη. Σε αυτό το σημείο ο Καθηγητής Δικαίου από το Χονγκ Κονγκ Benny Tai, άνοιξε την Κίτρινη Ομπρέλα-σύμβολο κάτω από τον καταγάλανο Μεσσηνιακό ουρανό, και μας συνέστησε το ομώνυμο Κίνημα που ζητά περισσότερες ελευθερίες από το κράτος για την Κινεζική αυτή περιφέρεια, μέσα από δημόσιες διαμαρτυρίες χωρίς βία, με τη βοήθεια της τέχνης που δύναται να ασκήσει δημιουργική πίεση στην κατάκτηση της ελευθερίας. Βλέποντας το φωτεινό κίτρινο της ελπίδας δεν μπόρεσα να μην αναρωτηθώ για ποια ελευθερία και για ποια δημοκρατία μιλάμε σήμερα με την παγκόσμια επικράτηση του καπιταλιστικού μοντέλου, και στα καθ’ υμάς, με την αδυναμία του σύγχρονου Έλληνα να αποφασίζει ο ίδιος για τη μοίρα του.. Η κρίση όμως δεν ήταν στην ατζέντα της συζήτησης, παρόλο που θα είχε ενδιαφέρον να εμβαθύνουμε, και σε σχέση με την τέχνη και τη δημιουργία της υπό αυτές τις συνθήκες. Το θέμα άγγιξε η πρώην Υπουργός Παιδείας Άννα Διαμαντοπούλου, που μετά από επερώτηση μας για την έλλειψη καλλιτεχνικών μαθημάτων και εκπαιδευτικών στα Ελληνικά σχολεία, επεσήμανε την παθογενή ασυνέχεια και τις αστοχίες του πολιτικού συστήματος σε σχέση με τον μεγαλύτερο πυλώνα πολιτισμού που είναι η Εκπαίδευση, ενώ επεσήμανε τις λεπτές διαφορές μεταξύ της Υψηλής και καθημερινής τέχνης που παράγεται μέσα από το διάλογο, μέσα από το Δήμο που παράγει Δημοκρατία. Στην ευημερία έχουμε διαφορετικές τέχνες, που δεν εκφράζουν τόσο το συλλογικό αλλά το προσωπικό. Στην κρίση όμως τα θέματα είναι πανανθρώπινα. Πρόσθεσε δε, ότι θα είχε ενδιαφέρον ο τίτλος του φόρουμ ‘Δημοκρατία και Τέχνη’ να μετασχηματιστεί στην Τέχνη της Δημοκρατίας, ή ακόμα η Τέχνη Για τη δημοκρατία, Μέσα στη Δημοκρατία. Ο Δήμαρχος Αθηνών Γιώργος Καμίνης, από την οπτική του μεγαλύτερου Δήμου της χώρας που πλήττεται άμεσα από την κρίση αντιμετωπίζοντας μία κοινωνία υπό κατάρρευση, έδωσε το στίγμα της αισιόδοξης προσπάθειας που έρχεται από το εξωτερικό με την Documenta, που για πρώτη φορά θα τελεσθεί εκτός της Γερμανικής πόλης του Κάσελ, στην Αθήνα το 2017. Η Ελλάδα λοιπόν, παρά το βάρος των περιστάσεων συνεχίζει να εμπνέει και προκαλεί τον έξω κόσμο να ‘μάθει’ από/μαζί με αυτήν. Η δημοκρατία σύμφωνα με τον Krugman έχει τη δυνατότητα να υποστηρίζει την τέχνη αλλά προσφάτως μοιάζει να τη χάνει, να χάνει την κοινωνική της ασφάλεια, αλλά και την οικονομική υποστήριξη. Ίσως τα κέντρα λήψης αποφάσεων θεωρούν ότι η τέχνη δεν επηρεάζει τόσο κόσμο, ούτε είναι ικανή να τη μισούν μαζικά (!), αν και σε αυτή θα ξεσπάσουν όταν θέλουν να πλήξουν την ιστορία. Ποιος ο ρόλος των κυβερνήσεων? Ο Steven Erlanger, διευθυντής του Αγγλικού τμήματος των Times, κατακεραύνωσε τους γραφειοκράτες που δυστυχώς δεν γνωρίζουν πολλά για τέχνη. Αλλά και η δημοκρατία παράγει ενίοτε πολύ κακή τέχνη. Τα λεφτά δεν είναι συνώνυμα της αξίας. Και οι επενδύσεις δεν έχουν να κάνουν πάντα με αυτό. Πολλά εξαρτώνται από τους σπόνσορες και το μάρκετινγκ. Ο δημοσιογράφος Αλέξης Παπαχελάς συμφώνησε και προειδοποίησε ότι πρέπει να έχουμε αμφιβολίες όταν το κράτος υποστηρίζει την τέχνη. Η τέχνη παραμένει πολιτική όταν λειτουργεί μακριά από πολιτικές σκοπιμότητες. Κλείνοντας οι εκλεκτοί καλεσμένοι ανακεφαλαίωσαν ότι η τέχνη, είτε προκλητική είτε ενστικτώδης, είναι συνυφασμένη με το zeitgeist της κάθε εποχής ατενίζοντας το μέλλον, ενώ απορροφά το περιβάλλον και το επηρεάζει. Η δημιουργία υπάρχει σε κάθε κοινωνία, σε κάθε προσπάθεια, ανεξάρτητη, πηγαία, αλλάζοντας συνεχώς κατευθύνσεις, μα διατηρώντας τη ροή της αδιάκοπη και ορμητική. Φαίη Τζανετουλάκου